Polityka rachunkowości to dokument, w którym firma rozstrzyga rzeczy, których ustawa świadomie nie rozstrzyga za nią. Dlatego przepisana z szablonu i niezgodna z tym, co dzieje się w księgach, bywa przy kontroli gorsza niż jej brak: brak jest zaniedbaniem, a rozbieżność jest dowodem, że księgi prowadzone są inaczej, niż firma sama o sobie napisała.

Kto musi ją mieć

Każda jednostka prowadząca księgi rachunkowe według ustawy o rachunkowości:

  • spółki z o.o., akcyjne i proste spółki akcyjne,
  • spółki komandytowe i komandytowo-akcyjne,
  • osoby fizyczne, spółki cywilne, jawne i partnerskie, które przekroczyły limit zobowiązujący do pełnej księgowości,
  • podmioty, które przeszły na księgi rachunkowe dobrowolnie,
  • fundacje i stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą.

Nie muszą jej mieć firmy na księdze przychodów i rozchodów ani na ewidencji przychodów przy ryczałcie — one nie stosują ustawy o rachunkowości. Pisaliśmy o nich przy KPiR i przy ryczałcie.

Co ustawa wymaga zapisać

Pięć obszarów. Każdy wymaga decyzji, a nie przepisania definicji z przepisu.

1. Rok obrotowy i okresy sprawozdawcze. Zwykle rok kalendarzowy, ale nie musi — i wtedy trzeba to zgłosić do urzędu skarbowego. Okresy sprawozdawcze: miesiąc albo kwartał.

2. Metody wyceny aktywów i pasywów. Tu jest najwięcej realnych decyzji:

  • wycena rozchodu zapasów: pierwsze przyszło — pierwsze wyszło, ostatnie przyszło — pierwsze wyszło, cena przeciętna albo szczegółowa identyfikacja,
  • amortyzacja: metoda, stawki, moment rozpoczęcia, dolna granica wartości dla środków trwałych,
  • odpisy aktualizujące należności: od kiedy i w jakiej wysokości,
  • rezerwy: na jakie zobowiązania i jak wyceniane,
  • wycena waluty obcej: kursy przyjęte do przeliczeń,
  • rozliczenia międzyokresowe: kiedy stosowane, kiedy pomijane.

3. Sposób ustalania wyniku finansowego — w tym wariant rachunku zysków i strat: porównawczy albo kalkulacyjny.

4. Sposób prowadzenia ksiąg:

  • zakładowy plan kont z wykazem kont księgi głównej i zasadami kont pomocniczych,
  • wykaz ksiąg rachunkowych, a przy księgach komputerowych — wykaz zbiorów danych,
  • opis systemu informatycznego: nazwa programu, wersja, data rozpoczęcia używania, funkcje, metody zabezpieczenia dostępu.

5. System ochrony danych i zbiorów — sposób przechowywania, kopie zapasowe, dostęp, okresy archiwizacji.

Uproszczenia — z nich też trzeba skorzystać świadomie

Ustawa pozwala jednostkom stosować uproszczenia, jeżeli nie wywiera to ujemnego wpływu na rzetelne przedstawienie sytuacji firmy. Ale uproszczenie trzeba zapisać w polityce — samo stosowanie go w praktyce nie wystarcza.

Typowe uproszczenia:

  • nieustalanie podatku odroczonego przez jednostki spełniające warunki,
  • niestosowanie rozliczeń międzyokresowych dla kwot nieistotnych, z określeniem progu istotności,
  • jednorazowy odpis środków trwałych o niskiej wartości, z podaną kwotą granicy,
  • brak podziału kosztów na miejsca powstawania przy prostej strukturze,
  • wycena umów leasingu według zasad podatkowych przez jednostki, którym to przysługuje,
  • sprawozdanie według załącznika dla jednostek małych albo mikro, jeżeli organ zatwierdzający podjął taką decyzję.

Dwie ostatnie wymagają uchwały organu zatwierdzającego, nie tylko zapisu w polityce — to częste przeoczenie.

Próg istotności — najważniejsza liczba w tym dokumencie

Większość uproszczeń opiera się na pojęciu istotności, a ustawa nie podaje kwoty. Podaje ją firma, w polityce rachunkowości.

Jak zwykle się to robi: jako procent sumy bilansowej, przychodów ze sprzedaży albo wyniku finansowego, z kwotą minimalną. Na przykład: „za nieistotne uznaje się kwoty nieprzekraczające 0,5% sumy bilansowej, nie więcej jednak niż 20 000 zł”.

Po co to naprawdę: żeby nie rozstrzygać tego za każdym razem z osobna. Bez zapisanego progu każda decyzja o pominięciu rozliczenia międzyokresowego jest decyzją uznaniową — a przy kontroli trudną do obrony, bo niczym nieumocowaną.

Kto zatwierdza i kto odpowiada

Kierownik jednostki — w spółce z o.o. zarząd, przy zarządzie wieloosobowym wszyscy członkowie.

Dokument wprowadza się decyzją albo uchwałą, z datą i podpisem. Przy zmianach — nową decyzją, nie dopisaniem akapitu do starego dokumentu bez śladu.

Odpowiedzialność zostaje po stronie firmy, także gdy księgi prowadzi biuro rachunkowe. Biuro przygotowuje dokument, proponuje rozwiązania i wie, co w praktyce robi — ale polityka jest oświadczeniem firmy o tym, jak prowadzi księgi. Pisaliśmy o podziale odpowiedzialności przy odpowiedzialności biura rachunkowego.

Kiedy i jak się ją zmienia

Zmianę wprowadza się ze skutkiem od początku roku obrotowego. Nie w trakcie roku — bo zmiana metody wyceny w połowie roku uniemożliwia porównanie danych.

Powody, które zmianę uzasadniają:

  • zmiana przepisów,
  • zmiana charakteru albo skali działalności — wejście w produkcję, rozpoczęcie eksportu, pierwszy leasing,
  • zmiana programu księgowego,
  • utrata albo nabycie prawa do uproszczeń przy przekroczeniu progów jednostki małej lub mikro,
  • lepsze odzwierciedlenie rzeczywistości gospodarczej.

Co trzeba zrobić przy zmianie metody wyceny: odnieść jej skutki na kapitał własny jako zysk albo stratę z lat poprzednich, wykazać je w informacji dodatkowej i podać dane porównawcze za poprzedni rok przeliczone według nowej metody. Bez tego sprawozdanie nie jest porównywalne, a zmiana wygląda na korektę wyniku.

Gdzie to trzymać i komu pokazywać

Nie składa się jej do żadnego urzędu. Przechowuje się w firmie — razem z dokumentacją księgową, przez okres wymagany dla ksiąg.

Kto o nią pyta:

  • kontrolujący z urzędu skarbowego albo ZUS,
  • biegły rewident przy badaniu sprawozdania — i dla niego jest to jeden z pierwszych dokumentów,
  • bank przy ocenie zdolności kredytowej,
  • inwestor albo nabywca przy badaniu due diligence,
  • nowe biuro rachunkowe przy przejmowaniu obsługi. Opisaliśmy to przy zmianie biura.

Dlaczego szablon bywa gorszy niż nic

Trzy konkretne sposoby, w jakie przepisany dokument szkodzi:

Zapisana metoda inna niż stosowana. Polityka mówi „pierwsze przyszło — pierwsze wyszło”, program liczy ceną przeciętną. Przy kontroli to nie jest różnica formalna — to dowód, że firma nie wie, jak prowadzi własne księgi.

Obszary, których firma nie ma. Szablon z rozdziałem o produkcji w toku i walutach obcych w firmie usługowej rozliczającej się wyłącznie w złotych. Dokument jest wtedy nie do obrony jako opis rzeczywistości.

Brak obszarów, które firma ma. Firma z leasingami, kontraktami długoterminowymi i sprzedażą ratalną, a w polityce nie ma o nich ani słowa. Każda decyzja księgowa w tych obszarach jest wtedy uznaniowa.

Dobry dokument jest zwykle krótszy niż szablon — bo opisuje tylko to, co w firmie faktycznie występuje, ale opisuje to konkretnie.

Co grozi za brak

Prowadzenie ksiąg bez ustalonych zasad jest nieprawidłowością w rozumieniu ustawy o rachunkowości. Przewidziana za to jest grzywna albo kara pozbawienia wolności do dwóch lat, albo obie łącznie — i odpowiada za to kierownik jednostki.

W praktyce nie jest to najczęstsza sankcja. Realny koszt wychodzi inaczej: zastrzeżenie w opinii biegłego, problem przy kredycie, obniżenie wyceny przy sprzedaży udziałów i zakwestionowanie wyceny zapasów albo rezerw w kontroli podatkowej — bo bez zapisanej metody nie ma czym uzasadnić, dlaczego policzono tak, a nie inaczej.

Najczęstsze błędy

Dokument przepisany z szablonu, niezgodny z praktyką.

Brak progu istotności przy jednoczesnym korzystaniu z uproszczeń.

Brak opisu systemu informatycznego — nazwa, wersja, data rozpoczęcia używania, zabezpieczenia.

Zmiana metody wyceny w trakcie roku.

Brak danych porównawczych po zmianie metody.

Uproszczenia stosowane bez zapisu w polityce, a przy sprawozdaniu dla jednostek małych — bez uchwały organu zatwierdzającego.

Brak aktualizacji po zmianie programu księgowego albo po wejściu w nowy obszar działalności.

Jak to wygląda w praktyce — przykład dwóch firm

Ten sam obowiązek, dwa zupełnie różne dokumenty.

Spółka usługowa, dwóch pracowników, rozliczenia tylko w złotych. Polityka ma kilka stron: rok obrotowy, wariant rachunku zysków i strat, amortyzacja z dolną granicą jednorazowego odpisu, próg istotności, odpisy na należności, plan kont, opis programu księgowego, kopie zapasowe. Nie ma rozdziałów o zapasach, produkcji w toku i walutach — bo tych obszarów nie ma w firmie.

Spółka produkcyjna z eksportem i leasingami. Do tego samego szkieletu dochodzą: metoda rozchodu zapasów, kalkulacja kosztu wytworzenia, zasady wyceny produkcji w toku, kursy do przeliczeń walutowych i moment ich stosowania, ujęcie leasingu, rezerwy na naprawy gwarancyjne, rozliczenia międzyokresowe kontraktów długoterminowych.

Z porównania widać, po co ten dokument naprawdę jest: nie żeby pokazać, że firma zna ustawę, a żeby zapisać decyzje, które ktoś w firmie podejmie i tak — tylko raz, świadomie, zamiast co miesiąc od nowa.


W M&B prowadzimy pełną księgowość spółek i politykę rachunkowości piszemy od tego, co w firmie faktycznie się dzieje — jeden rozdział na każdy realny obszar i ani jednego na obszar, którego nie ma. Przy przejmowaniu obsługi sprawdzamy, czy zapisane metody zgadzają się z tym, co liczy program; przy uproszczeniach dla jednostek małych i mikro oraz przy zmianach metod wyceny sprawę prowadzimy razem z doradcą podatkowym.