Polityka rachunkowości to dokument, w którym firma rozstrzyga rzeczy, których ustawa świadomie nie rozstrzyga za nią. Dlatego przepisana z szablonu i niezgodna z tym, co dzieje się w księgach, bywa przy kontroli gorsza niż jej brak: brak jest zaniedbaniem, a rozbieżność jest dowodem, że księgi prowadzone są inaczej, niż firma sama o sobie napisała.
Kto musi ją mieć
Każda jednostka prowadząca księgi rachunkowe według ustawy o rachunkowości:
- spółki z o.o., akcyjne i proste spółki akcyjne,
- spółki komandytowe i komandytowo-akcyjne,
- osoby fizyczne, spółki cywilne, jawne i partnerskie, które przekroczyły limit zobowiązujący do pełnej księgowości,
- podmioty, które przeszły na księgi rachunkowe dobrowolnie,
- fundacje i stowarzyszenia prowadzące działalność gospodarczą.
Nie muszą jej mieć firmy na księdze przychodów i rozchodów ani na ewidencji przychodów przy ryczałcie — one nie stosują ustawy o rachunkowości. Pisaliśmy o nich przy KPiR i przy ryczałcie.
Co ustawa wymaga zapisać
Pięć obszarów. Każdy wymaga decyzji, a nie przepisania definicji z przepisu.
1. Rok obrotowy i okresy sprawozdawcze. Zwykle rok kalendarzowy, ale nie musi — i wtedy trzeba to zgłosić do urzędu skarbowego. Okresy sprawozdawcze: miesiąc albo kwartał.
2. Metody wyceny aktywów i pasywów. Tu jest najwięcej realnych decyzji:
- wycena rozchodu zapasów: pierwsze przyszło — pierwsze wyszło, ostatnie przyszło — pierwsze wyszło, cena przeciętna albo szczegółowa identyfikacja,
- amortyzacja: metoda, stawki, moment rozpoczęcia, dolna granica wartości dla środków trwałych,
- odpisy aktualizujące należności: od kiedy i w jakiej wysokości,
- rezerwy: na jakie zobowiązania i jak wyceniane,
- wycena waluty obcej: kursy przyjęte do przeliczeń,
- rozliczenia międzyokresowe: kiedy stosowane, kiedy pomijane.
3. Sposób ustalania wyniku finansowego — w tym wariant rachunku zysków i strat: porównawczy albo kalkulacyjny.
4. Sposób prowadzenia ksiąg:
- zakładowy plan kont z wykazem kont księgi głównej i zasadami kont pomocniczych,
- wykaz ksiąg rachunkowych, a przy księgach komputerowych — wykaz zbiorów danych,
- opis systemu informatycznego: nazwa programu, wersja, data rozpoczęcia używania, funkcje, metody zabezpieczenia dostępu.
5. System ochrony danych i zbiorów — sposób przechowywania, kopie zapasowe, dostęp, okresy archiwizacji.
Uproszczenia — z nich też trzeba skorzystać świadomie
Ustawa pozwala jednostkom stosować uproszczenia, jeżeli nie wywiera to ujemnego wpływu na rzetelne przedstawienie sytuacji firmy. Ale uproszczenie trzeba zapisać w polityce — samo stosowanie go w praktyce nie wystarcza.
Typowe uproszczenia:
- nieustalanie podatku odroczonego przez jednostki spełniające warunki,
- niestosowanie rozliczeń międzyokresowych dla kwot nieistotnych, z określeniem progu istotności,
- jednorazowy odpis środków trwałych o niskiej wartości, z podaną kwotą granicy,
- brak podziału kosztów na miejsca powstawania przy prostej strukturze,
- wycena umów leasingu według zasad podatkowych przez jednostki, którym to przysługuje,
- sprawozdanie według załącznika dla jednostek małych albo mikro, jeżeli organ zatwierdzający podjął taką decyzję.
Dwie ostatnie wymagają uchwały organu zatwierdzającego, nie tylko zapisu w polityce — to częste przeoczenie.
Próg istotności — najważniejsza liczba w tym dokumencie
Większość uproszczeń opiera się na pojęciu istotności, a ustawa nie podaje kwoty. Podaje ją firma, w polityce rachunkowości.
Jak zwykle się to robi: jako procent sumy bilansowej, przychodów ze sprzedaży albo wyniku finansowego, z kwotą minimalną. Na przykład: „za nieistotne uznaje się kwoty nieprzekraczające 0,5% sumy bilansowej, nie więcej jednak niż 20 000 zł”.
Po co to naprawdę: żeby nie rozstrzygać tego za każdym razem z osobna. Bez zapisanego progu każda decyzja o pominięciu rozliczenia międzyokresowego jest decyzją uznaniową — a przy kontroli trudną do obrony, bo niczym nieumocowaną.
Kto zatwierdza i kto odpowiada
Kierownik jednostki — w spółce z o.o. zarząd, przy zarządzie wieloosobowym wszyscy członkowie.
Dokument wprowadza się decyzją albo uchwałą, z datą i podpisem. Przy zmianach — nową decyzją, nie dopisaniem akapitu do starego dokumentu bez śladu.
Odpowiedzialność zostaje po stronie firmy, także gdy księgi prowadzi biuro rachunkowe. Biuro przygotowuje dokument, proponuje rozwiązania i wie, co w praktyce robi — ale polityka jest oświadczeniem firmy o tym, jak prowadzi księgi. Pisaliśmy o podziale odpowiedzialności przy odpowiedzialności biura rachunkowego.
Kiedy i jak się ją zmienia
Zmianę wprowadza się ze skutkiem od początku roku obrotowego. Nie w trakcie roku — bo zmiana metody wyceny w połowie roku uniemożliwia porównanie danych.
Powody, które zmianę uzasadniają:
- zmiana przepisów,
- zmiana charakteru albo skali działalności — wejście w produkcję, rozpoczęcie eksportu, pierwszy leasing,
- zmiana programu księgowego,
- utrata albo nabycie prawa do uproszczeń przy przekroczeniu progów jednostki małej lub mikro,
- lepsze odzwierciedlenie rzeczywistości gospodarczej.
Co trzeba zrobić przy zmianie metody wyceny: odnieść jej skutki na kapitał własny jako zysk albo stratę z lat poprzednich, wykazać je w informacji dodatkowej i podać dane porównawcze za poprzedni rok przeliczone według nowej metody. Bez tego sprawozdanie nie jest porównywalne, a zmiana wygląda na korektę wyniku.
Gdzie to trzymać i komu pokazywać
Nie składa się jej do żadnego urzędu. Przechowuje się w firmie — razem z dokumentacją księgową, przez okres wymagany dla ksiąg.
Kto o nią pyta:
- kontrolujący z urzędu skarbowego albo ZUS,
- biegły rewident przy badaniu sprawozdania — i dla niego jest to jeden z pierwszych dokumentów,
- bank przy ocenie zdolności kredytowej,
- inwestor albo nabywca przy badaniu due diligence,
- nowe biuro rachunkowe przy przejmowaniu obsługi. Opisaliśmy to przy zmianie biura.
Dlaczego szablon bywa gorszy niż nic
Trzy konkretne sposoby, w jakie przepisany dokument szkodzi:
Zapisana metoda inna niż stosowana. Polityka mówi „pierwsze przyszło — pierwsze wyszło”, program liczy ceną przeciętną. Przy kontroli to nie jest różnica formalna — to dowód, że firma nie wie, jak prowadzi własne księgi.
Obszary, których firma nie ma. Szablon z rozdziałem o produkcji w toku i walutach obcych w firmie usługowej rozliczającej się wyłącznie w złotych. Dokument jest wtedy nie do obrony jako opis rzeczywistości.
Brak obszarów, które firma ma. Firma z leasingami, kontraktami długoterminowymi i sprzedażą ratalną, a w polityce nie ma o nich ani słowa. Każda decyzja księgowa w tych obszarach jest wtedy uznaniowa.
Dobry dokument jest zwykle krótszy niż szablon — bo opisuje tylko to, co w firmie faktycznie występuje, ale opisuje to konkretnie.
Co grozi za brak
Prowadzenie ksiąg bez ustalonych zasad jest nieprawidłowością w rozumieniu ustawy o rachunkowości. Przewidziana za to jest grzywna albo kara pozbawienia wolności do dwóch lat, albo obie łącznie — i odpowiada za to kierownik jednostki.
W praktyce nie jest to najczęstsza sankcja. Realny koszt wychodzi inaczej: zastrzeżenie w opinii biegłego, problem przy kredycie, obniżenie wyceny przy sprzedaży udziałów i zakwestionowanie wyceny zapasów albo rezerw w kontroli podatkowej — bo bez zapisanej metody nie ma czym uzasadnić, dlaczego policzono tak, a nie inaczej.
Najczęstsze błędy
Dokument przepisany z szablonu, niezgodny z praktyką.
Brak progu istotności przy jednoczesnym korzystaniu z uproszczeń.
Brak opisu systemu informatycznego — nazwa, wersja, data rozpoczęcia używania, zabezpieczenia.
Zmiana metody wyceny w trakcie roku.
Brak danych porównawczych po zmianie metody.
Uproszczenia stosowane bez zapisu w polityce, a przy sprawozdaniu dla jednostek małych — bez uchwały organu zatwierdzającego.
Brak aktualizacji po zmianie programu księgowego albo po wejściu w nowy obszar działalności.
Jak to wygląda w praktyce — przykład dwóch firm
Ten sam obowiązek, dwa zupełnie różne dokumenty.
Spółka usługowa, dwóch pracowników, rozliczenia tylko w złotych. Polityka ma kilka stron: rok obrotowy, wariant rachunku zysków i strat, amortyzacja z dolną granicą jednorazowego odpisu, próg istotności, odpisy na należności, plan kont, opis programu księgowego, kopie zapasowe. Nie ma rozdziałów o zapasach, produkcji w toku i walutach — bo tych obszarów nie ma w firmie.
Spółka produkcyjna z eksportem i leasingami. Do tego samego szkieletu dochodzą: metoda rozchodu zapasów, kalkulacja kosztu wytworzenia, zasady wyceny produkcji w toku, kursy do przeliczeń walutowych i moment ich stosowania, ujęcie leasingu, rezerwy na naprawy gwarancyjne, rozliczenia międzyokresowe kontraktów długoterminowych.
Z porównania widać, po co ten dokument naprawdę jest: nie żeby pokazać, że firma zna ustawę, a żeby zapisać decyzje, które ktoś w firmie podejmie i tak — tylko raz, świadomie, zamiast co miesiąc od nowa.
W M&B prowadzimy pełną księgowość spółek i politykę rachunkowości piszemy od tego, co w firmie faktycznie się dzieje — jeden rozdział na każdy realny obszar i ani jednego na obszar, którego nie ma. Przy przejmowaniu obsługi sprawdzamy, czy zapisane metody zgadzają się z tym, co liczy program; przy uproszczeniach dla jednostek małych i mikro oraz przy zmianach metod wyceny sprawę prowadzimy razem z doradcą podatkowym.