Pierwszy podział nie dotyczy wielkości firmy ani liczby wspólników. Dotyczy tego, czy spółka jest odrębnym podmiotem z własnym majątkiem — i od tego zależy, czy za jej długi odpowiadasz swoim mieszkaniem.
Spółki kapitałowe mają osobowość prawną. Spółki osobowe jej nie mają, choć są podmiotami praw i obowiązków. Spółka cywilna nie jest podmiotem w ogóle.
Tabela porównawcza
| Forma | Odpowiedzialność wspólników | Podatek dochodowy | Księgowość |
|---|---|---|---|
| cywilna | solidarna, całym majątkiem | PIT u wspólników | uproszczona do progu |
| jawna | solidarna, całym majątkiem (subsydiarna) | PIT u wspólników, w określonych przypadkach CIT | uproszczona do progu |
| partnerska | za własne działania zawodowe, ograniczona za cudze | PIT u wspólników | uproszczona do progu |
| komandytowa | komplementariusz bez ograniczeń, komandytariusz do sumy komandytowej | CIT w spółce + PIT u wspólników | pełne księgi |
| komandytowo-akcyjna | komplementariusz bez ograniczeń, akcjonariusz nie odpowiada | CIT w spółce | pełne księgi |
| z o.o. | ograniczona do wkładu, zarząd subsydiarnie | CIT + 19% od dywidendy | pełne księgi |
| prosta spółka akcyjna | ograniczona | CIT + podatek od dywidendy | pełne księgi |
| akcyjna | ograniczona | CIT + podatek od dywidendy | pełne księgi, z badaniem w określonych przypadkach |
Spółka cywilna — nie jest spółką
Najczęściej mylona forma, bo nazwa sugeruje coś, czym nie jest.
Spółka cywilna to umowa między przedsiębiorcami. Nie ma osobowości prawnej, nie ma własnego majątku, nie jest wpisywana do KRS. Każdy wspólnik ma własny wpis w CEIDG i jest przedsiębiorcą osobno; spółka ma własny NIP tylko dla celów podatkowych.
Konsekwencja, która decyduje o wszystkim: wspólnicy odpowiadają solidarnie i całym majątkiem osobistym. Wierzyciel nie musi najpierw szukać majątku spółki, bo takiego majątku prawnie nie ma — jest majątek wspólny wspólników.
Dla kogo ma sens: dla dwóch albo trzech osób o podobnym zaangażowaniu, przy niskim ryzyku kontraktowym i przy chęci utrzymania prostoty. Dla kogo nie: wszędzie tam, gdzie w grę wchodzą duże zobowiązania.
Spółki osobowe z Kodeksu spółek handlowych
Jawna — podstawowa forma osobowa. Wspólnicy odpowiadają solidarnie i całym majątkiem, ale odpowiedzialność jest subsydiarna: wierzyciel sięga po majątek wspólnika dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. To realna, choć niewielka, różnica wobec spółki cywilnej.
Dochód jest opodatkowany u wspólników w PIT — w określonych przypadkach, przy braku ujawnienia wspólników, spółka jawna staje się podatnikiem CIT.
Partnerska — wyłącznie dla wolnych zawodów wymienionych w Kodeksie (adwokaci, radcowie prawni, doradcy podatkowi, lekarze, architekci i inne). Jej wartość polega na jednym: partner nie odpowiada za błędy zawodowe pozostałych partnerów, a za zobowiązania niezwiązane z wykonywaniem zawodu odpowiedzialność jest jak w spółce jawnej.
Komandytowa — dwie kategorie wspólników. Komplementariusz prowadzi sprawy spółki i odpowiada bez ograniczeń. Komandytariusz odpowiada do wysokości sumy komandytowej i nie prowadzi spraw spółki.
Była popularna jako konstrukcja podatkowa, dopóki nie stała się podatnikiem CIT. Dziś jej sens jest głównie strukturalny: pozwala wpuścić pasywnego inwestora bez oddawania mu kontroli.
Komandytowo-akcyjna — hybryda: komplementariusz odpowiada bez ograniczeń, akcjonariusze nie odpowiadają wcale. Rzadka, bo kosztowna w obsłudze.
Spółki kapitałowe
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością — forma domyślna w Polsce, jeżeli celem jest ograniczenie odpowiedzialności. Odrębna osobowość prawna, własny majątek, odpowiedzialność wspólnika ograniczona do wkładu.
Dwie rzeczy, które warto wiedzieć, zanim potraktuje się ją jako tarczę:
- członkowie zarządu odpowiadają subsydiarnie za zobowiązania spółki, gdy egzekucja wobec niej okaże się bezskuteczna, i uwolnić się mogą tylko wykazując okoliczności wskazane w przepisach,
- jeżeli jesteś jedynym wspólnikiem i jedynym członkiem zarządu, ochrona jest wyraźnie słabsza, niż się zakłada, a dodatkowo podlegasz ubezpieczeniom społecznym jak przedsiębiorca.
Opisaliśmy to szerzej przy wyborze między JDG i spółką z o.o. i przy odpowiedzialności solidarnej.
Prosta spółka akcyjna — zaprojektowana dla przedsięwzięć technologicznych. Minimalny kapitał 1 zł, akcje bez wartości nominalnej, możliwość wniesienia wkładu w postaci pracy lub usług i uproszczony rejestr akcjonariuszy prowadzony elektronicznie.
Jej realna przewaga: wynagradzanie udziałami osób, które wnoszą pracę, a nie pieniądze. Przy spółce z o.o. jest to możliwe, ale znacznie bardziej niewygodne.
Spółka akcyjna — dla dużej skali i dla rynku publicznego. Wysoki kapitał minimalny, rada nadzorcza obowiązkowa, w określonych przypadkach badanie sprawozdania finansowego. Przy małej i średniej firmie prawie nigdy nie jest właściwym wyborem.
Co decyduje w praktyce
Nie przepisy, a cztery pytania:
1. Czy mam majątek, który chcę oddzielić od firmy? Jeżeli tak, odpowiedź leży wśród spółek kapitałowych i tylko tam.
2. Czy chcę wypłacać zysk na bieżąco, czy go reinwestować? Przy wypłacie na bieżąco spółki osobowe są prostsze podatkowo — jeden poziom. Przy reinwestowaniu spółka kapitałowa wygrywa, a z estońskim CIT wygrywa wyraźnie.
3. Czy wchodzi inwestor i czy chcę wynagradzać udziałami? Prosta spółka akcyjna, w drugiej kolejności z o.o.
4. Ile jestem gotów płacić za obsługę? Pełne księgi, sprawozdanie finansowe do KRS i uchwały to realny, stały koszt spółek kapitałowych i komandytowych.
Czego nie wybiera się „na zapas”
Dwie przestrogi z praktyki:
Spółka z o.o. założona „bo tak się robi”, przy jednoosobowej działalności usługowej bez ryzyka, kosztuje pełne księgi, sprawozdanie finansowe i podwójne opodatkowanie — a chroni majątek, którego nie ma czego chronić.
Spółka cywilna wybrana dla prostoty przy dużych kontraktach jest najtańsza w prowadzeniu i najdroższa w momencie, gdy coś idzie nie tak. To najczęstszy błąd przy wspólnym rozkręcaniu firmy przez dwie osoby, które sobie ufają — bo odpowiedzialność solidarna działa też wtedy, gdy zobowiązanie zaciągnął wspólnik.
Zmiana formy jest możliwa
Spółkę można przekształcić w inną — i to w obie strony. Przekształcenie zachowuje ciągłość: NIP, umowy i zezwolenia w zakresie przewidzianym przepisami.
Procedura wymaga uchwały, wyceny, zwykle aktu notarialnego i wpisu do KRS, a przy części przekształceń również biegłego. Jest to więc rozwiązanie realne, ale nie darmowe — dlatego warto wybrać formę świadomie na starcie, zamiast zakładać, że „potem się zmieni”.
Jak zakłada się każdą z nich
Różnice w procedurze bywają równie ważne jak różnice w odpowiedzialności, bo decydują o tym, ile to kosztuje i jak długo trwa.
Cywilna — umowa na piśmie między wspólnikami, którzy mają już wpisy w CEIDG. Bez notariusza, bez KRS, bez kapitału. Najprostsza i najszybsza.
Jawna i partnerska — umowa na piśmie plus wpis do KRS. Przy jawnej możliwa rejestracja przez portal rejestrów sądowych na wzorcu umowy, co obniża koszt.
Komandytowa i komandytowo-akcyjna — akt notarialny albo wzorzec przez portal (komandytowa), plus wpis do KRS.
Z o.o. — dwie drogi: akt notarialny albo rejestracja przez portal rejestrów sądowych na wzorcu umowy. Wzorzec jest tańszy i szybszy, ale nie pozwala na niestandardowe zapisy — a przy dwóch wspólnikach o różnym zaangażowaniu to właśnie te zapisy decydują o późniejszych sporach.
Prosta spółka akcyjna — akt notarialny albo rejestracja elektroniczna; kapitał od 1 zł.
Akcyjna — akt notarialny, wysoki kapitał minimalny, rada nadzorcza.
Jedna rzecz, na której oszczędzanie bywa najdroższe: umowa spółki na wzorcu przy dwóch wspólnikach. Wzorzec nie reguluje wyjścia wspólnika, zasad podziału zysku odbiegających od udziałów ani rozstrzygania sporów — czyli dokładnie tego, co przestaje być teoretyczne, gdy pojawia się niezgoda.
Czego nie zmienia wybór formy
Trzy rzeczy, które bywają błędnie przypisywane formie prawnej:
VAT. Zależy od tego, co i ile spółka sprzedaje, nie od jej formy. Opisaliśmy to przy VAT w spółce.
Obowiązek pełnych ksiąg przy przekroczeniu progu. Spółka cywilna i jawna prowadzą uproszczoną księgowość tylko do równowartości 2,5 mln euro przychodu — powyżej przechodzą na księgi rachunkowe tak samo jak spółki kapitałowe.
KSeF. Obowiązuje wszystkich podatników VAT niezależnie od formy prawnej.
W M&B obsługujemy spółki prawnie i prowadzimy ich księgowość w jednej firmie, więc wybór formy nie rozkłada się na dwie rozmowy — prawną i podatkową — prowadzone osobno. Przy decyzji o formie i o sposobie wypłaty zysku rachunek przeprowadza doradca podatkowy. Jeżeli dopiero zakładasz, robimy to razem z klientem; przy rozbudowanej strukturze właścicielskiej prowadzimy obsługę klientów strategicznych.