Pracownik bez aktualnego orzeczenia lekarskiego nie może zostać dopuszczony do pracy. Nie jest to zalecenie — to zakaz, za którego naruszenie odpowiada pracodawca. A przy wypadku brak orzeczenia staje się pierwszą rzeczą, o którą pyta inspektor i ubezpieczyciel.
Trzy rodzaje badań
Badania wstępne — przed dopuszczeniem do pracy. Dotyczą:
- osób przyjmowanych do pracy,
- pracowników młodocianych przenoszonych na inne stanowiska,
- innych pracowników przenoszonych na stanowiska, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia albo warunki uciążliwe.
Badania okresowe — w terminach wskazanych w orzeczeniu lekarskim. Częstotliwość zależy od stanowiska, czynników szkodliwych i stanu zdrowia pracownika: od roku do pięciu lat.
Badania kontrolne — po niezdolności do pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż 30 dni. To te najczęściej pomijane.
Badania kontrolne — pułapka po długim zwolnieniu
Pracownik, który był na zwolnieniu lekarskim ponad 30 dni, nie może wrócić do pracy bez orzeczenia kontrolnego — choćby zwolnienie już się skończyło i choćby czuł się dobrze.
Co z tego wynika praktycznie:
Pierwszy dzień po zwolnieniu to dzień badania, nie dzień pracy. Pracownik przychodzi ze skierowaniem, idzie do lekarza, a do pracy wraca po otrzymaniu orzeczenia.
Za ten dzień zachowuje prawo do wynagrodzenia, bo badanie odbywa się na polecenie pracodawcy.
Liczy się 30 dni nieprzerwanej niezdolności, nie suma dni w roku. Trzy zwolnienia po dwa tygodnie nie uruchamiają obowiązku; jedno trzydziestodniowe — uruchamia.
Skierowanie trzeba przygotować zawczasu. Przy zwolnieniu, które widać w systemie elektronicznych zwolnień, pracodawca wie o terminie powrotu — i może mieć skierowanie gotowe. Pisaliśmy o tym przy elektronicznym zwolnieniu lekarskim.
Skierowanie — co musi zawierać
Badania wykonuje się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę. Skierowanie zawiera:
- określenie rodzaju badania: wstępne, okresowe albo kontrolne,
- stanowisko pracy i opis warunków pracy,
- informacje o występowaniu czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych, wraz z aktualnymi wynikami badań i pomiarów tych czynników.
Trzeci punkt jest tym, który decyduje o jakości orzeczenia. Skierowanie opisujące „praca biurowa” dla pracownika obsługującego wózek widłowy jest skierowaniem na niewłaściwe badanie — a orzeczenie wydane na jego podstawie nie obejmuje faktycznie wykonywanej pracy.
Skierowanie wydaje się w dwóch egzemplarzach, z których jeden otrzymuje osoba kierowana na badanie.
Kto płaci i kiedy się bada
Pracodawca ponosi koszty:
- badań wstępnych, okresowych i kontrolnych,
- innych badań zalecanych przez lekarza w ramach profilaktycznej opieki zdrowotnej,
- przejazdu pracownika, jeżeli badanie odbywa się w innej miejscowości, według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.
Badania okresowe i kontrolne przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy, a pracownik zachowuje za ten czas prawo do wynagrodzenia.
Badania wstępne odbywają się przed zatrudnieniem, więc dotyczą kandydata — ale koszt i tu obciąża pracodawcę.
Umowa z jednostką medycyny pracy jest obowiązkowa: pracodawca ma zapewnić pracownikom profilaktyczną opiekę zdrowotną, a nie wysyłać ich do dowolnego lekarza. Orzeczenie wydane poza systemem medycyny pracy nie spełnia wymogu.
Uznanie badań od poprzedniego pracodawcy
Przepisy pozwalają nie przeprowadzać badań wstępnych, gdy nowy pracownik:
- jest przyjmowany do pracy u innego pracodawcy na dane stanowisko w ciągu 30 dni po rozwiązaniu albo wygaśnięciu poprzedniego stosunku pracy,
- przedstawia aktualne orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy w warunkach opisanych w skierowaniu,
- a nowy pracodawca stwierdzi, że warunki te odpowiadają warunkom na nowym stanowisku.
Czego to nie obejmuje: osób przyjmowanych do wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych. Tam badania wstępne są konieczne zawsze.
Co trzeba zrobić, żeby skorzystać z tej możliwości: porównać skierowanie poprzedniego pracodawcy z warunkami na nowym stanowisku i zachować kopię orzeczenia w aktach. Samo „ma aktualne badania” nie wystarcza — porównanie warunków jest obowiązkiem nowego pracodawcy.
Analogiczna zasada dotyczy osoby przyjmowanej jednocześnie do pracy u tego samego pracodawcy na podstawie kolejnej umowy.
Ewidencja terminów — gdzie to zwykle pęka
Orzeczenie wskazuje datę następnego badania. Pilnowanie tych dat jest obowiązkiem pracodawcy i najczęstszym miejscem, w którym system zawodzi.
Co się dzieje przy przeoczeniu: pracownik z nieaktualnym orzeczeniem nie może pracować. Dopuszczenie go jest naruszeniem przepisów, a jego nieobecność w pracy z tego powodu nie jest jego winą — zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Jak to zwykle rozwiązuje się w praktyce:
- rejestr terminów z przypomnieniem 30–60 dni przed upływem,
- skierowania przygotowywane z góry, nie w dniu upływu terminu,
- jeden termin na kilku pracowników w firmach z większym zespołem — jednostki medycyny pracy przyjmują grupowo i bywa to tańsze oraz prostsze organizacyjnie,
- sprawdzenie przy każdej zmianie stanowiska — przeniesienie na stanowisko z innymi czynnikami wymaga nowego badania, niezależnie od terminu z orzeczenia.
Zleceniobiorcy i inne osoby w zakładzie
Ustawowego obowiązku badań dla zleceniobiorców nie ma. Jest natomiast obowiązek pracodawcy zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy także osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, w zakładzie pracy lub w miejscu wskazanym przez pracodawcę.
Co to znaczy praktycznie: przy pracach, w których istnieje realne ryzyko, badania i szkolenie z zakresu bezpieczeństwa pracy są wymagane przez tę ogólną normę, a nie przez przepis o badaniach pracowniczych. Przy budowie, pracy na wysokości, obsłudze maszyn — nie ma tu pola do oszczędności.
Osobno: osoby prowadzące jednoosobową działalność współpracujące z pracodawcą na terenie zakładu także podlegają tej zasadzie w zakresie koordynacji bezpieczeństwa pracy.
Spory o orzeczenie
Od orzeczenia lekarskiego można się odwołać — zarówno pracownik, jak i pracodawca — w terminie 7 dni od otrzymania, do podmiotu wskazanego w przepisach (wojewódzki ośrodek medycyny pracy, a gdy orzeczenie wydał lekarz z takiego ośrodka — instytut badawczy).
Odwołanie składa się za pośrednictwem lekarza, który wydał orzeczenie. Orzeczenie wydane w trybie odwołania jest ostateczne.
Kiedy to ma znaczenie: przy orzeczeniu o przeciwwskazaniach, które uniemożliwia dalszą pracę na stanowisku. Pracodawca ma wtedy obowiązek przenieść pracownika do innej odpowiedniej pracy — a gdy to niemożliwe, sprawa przechodzi w rozwiązanie umowy, które bywa kwestionowane.
Najczęstsze błędy
Brak badań kontrolnych po zwolnieniu dłuższym niż 30 dni.
Dopuszczenie pracownika z nieaktualnym orzeczeniem okresowym.
Skierowanie z niepełnym opisem czynników szkodliwych — orzeczenie nie obejmuje wtedy faktycznej pracy.
Uznanie badań od poprzedniego pracodawcy bez porównania warunków albo przy pracach szczególnie niebezpiecznych.
Badania u dowolnego lekarza, poza systemem medycyny pracy.
Brak nowego badania przy zmianie stanowiska na takie z innymi czynnikami.
Obciążenie pracownika kosztem badań albo przejazdu.
Szkolenia z zakresu bezpieczeństwa pracy — obok badań
Badania i szkolenia to dwa osobne obowiązki, ale pękają w tym samym momencie, więc warto je prowadzić razem.
Szkolenie wstępne — przed dopuszczeniem do pracy, w dwóch częściach: instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy. Odbywa się w czasie pracy i na koszt pracodawcy.
Szkolenie okresowe — w terminach zależnych od stanowiska: dla pracowników na stanowiskach robotniczych częściej, dla administracyjno-biurowych rzadziej, dla pracodawców i osób kierujących pracownikami według własnego cyklu.
Zwolnienie z pierwszego szkolenia okresowego przysługuje pracownikowi, który przedstawi aktualne zaświadczenie o odbyciu szkolenia u innego pracodawcy na tym samym rodzaju stanowiska — analogicznie do uznawania badań.
Dwie rzeczy, które warto trzymać w jednym rejestrze razem z terminami badań:
- data ważności szkolenia okresowego,
- ocena ryzyka zawodowego dla stanowiska, bo ona uzasadnia i zakres badań, i zakres szkolenia.
Przy kontroli inspekcji pracy pytania idą zwykle o te trzy rzeczy naraz: orzeczenie lekarskie, zaświadczenie o szkoleniu i ocenę ryzyka. Brak jednej z nich otwiera pytania o pozostałe dwie.
W M&B prowadzimy kadry i płace i pilnujemy terminów badań razem ze szkoleniami z zakresu bezpieczeństwa pracy — bo oba przeoczenia wychodzą w tym samym momencie: przy kontroli albo przy wypadku. Przy powrotach po długim zwolnieniu przypominamy o badaniu kontrolnym przed pierwszym dniem pracy, a nie po nim; księgowość i kadry prowadzimy w jednym miejscu, więc koszty badań i nieobecności rozliczają się razem.