Legalny pobyt i legalna praca to dwie różne rzeczy. Cudzoziemiec może przebywać w Polsce całkowicie legalnie i jednocześnie nie mieć prawa do wykonywania pracy — albo mieć je wyłącznie u konkretnego pracodawcy, na konkretnym stanowisku i za nie mniejsze wynagrodzenie niż wskazane w dokumencie.

To rozróżnienie jest sednem całego tematu i źródłem najdroższych pomyłek, bo karta pobytu w ręku wygląda jak komplet, a bywa połową.

Dwie podstawy, które trzeba sprawdzić osobno

Podstawa pobytu — wiza, karta pobytu, zezwolenie na pobyt czasowy lub stały, ruch bezwizowy albo inny tytuł.

Podstawa pracy — jedno z:

  • zezwolenie na pracę (typy A–E, zależnie od sytuacji),
  • oświadczenie o powierzeniu wykonywania pracy wpisane do ewidencji,
  • zezwolenie jednolite na pobyt czasowy i pracę,
  • zwolnienie z obowiązku posiadania zezwolenia, wynikające z przepisów.

Dopiero obie naraz znaczą, że można zatrudnić.

Przypadek, który najczęściej myli: sama karta pobytu nie przesądza niczego. Liczy się, na jakiej podstawie została wydana i co o pracy mówi adnotacja na niej.

Kto nie potrzebuje zezwolenia

Najważniejsze grupy:

  • obywatele państw Unii Europejskiej, EOG i Szwajcarii — pracują na tych samych zasadach co obywatele Polski,
  • osoby z zezwoleniem na pobyt stały w Polsce,
  • osoby z Kartą Polaka,
  • absolwenci polskich szkół ponadpodstawowych i uczelni oraz część studentów studiów stacjonarnych,
  • małżonkowie obywateli polskich posiadający odpowiedni tytuł pobytowy,
  • osoby objęte ochroną w zakresie wynikającym z przepisów.

Lista jest dłuższa i zmienna, a przy części grup zwolnienie zależy od szczegółów tytułu pobytowego — dlatego przy wątpliwości sprawdza się konkretny dokument, nie kategorię z pamięci.

Lista kontrolna przed zatrudnieniem

Sześć kroków, w tej kolejności:

1. Zobacz oryginał dokumentu pobytowego i sprawdź datę ważności. Nie skan przesłany mailem — oryginał.

2. Zrób kopię i zachowaj ją na cały okres wykonywania pracy. To samodzielny obowiązek: brak kopii jest naruszeniem, nawet gdy praca była w pełni legalna.

3. Ustal podstawę do pracy — zezwolenie, oświadczenie, zezwolenie jednolite albo zwolnienie.

4. Sprawdź zgodność warunków z dokumentem: ten pracodawca, to stanowisko, nie niższe wynagrodzenie.

5. Zawrzyj umowę na piśmie i przedstaw cudzoziemcowi jej tłumaczenie na język dla niego zrozumiały przed podpisaniem.

6. Zgłoś do ZUS w ciągu siedmiu dni i wykonaj pozostałe zgłoszenia wymagane przy danej podstawie zatrudnienia.

Punkt 4 jest najczęściej pomijany, a jest istotny: zezwolenie i oświadczenie wiążą warunki. Podniesienie stanowiska, przeniesienie do innej spółki w grupie albo obniżenie wynagrodzenia poniżej wskazanego w dokumencie to zmiany, które zwykle wymagają nowego dokumentu.

Terminy, które pilnuje pracodawca

Dwa rodzaje terminów i oba są ruchome, więc wymagają kalendarza, nie pamięci:

Ważność dokumentu pobytowego. Po jego wygaśnięciu praca przestaje być legalna, nawet jeżeli zezwolenie na pracę nadal obowiązuje. Wniosek o przedłużenie złożony w terminie zmienia sytuację, ale samo złożenie trzeba móc wykazać.

Ważność podstawy do pracy. Zezwolenia i oświadczenia mają własne okresy i własne procedury przedłużania, które uruchamia się przed upływem terminu, nie po.

Praktyczna zasada: ustaw przypomnienie na 60 dni przed każdą z tych dat. Procedury urzędowe trwają, a praca w okresie między wygaśnięciem i nowym dokumentem jest pracą nielegalną.

Obowiązki, które wyglądają jak formalność

Trzy rzeczy, o których zapomina się najczęściej, bo nie wiążą się z żadnym wnioskiem:

Tłumaczenie umowy. Umowa wyłącznie po polsku, bez tłumaczenia przedstawionego przed podpisaniem, jest naruszeniem — niezależnie od tego, czy cudzoziemiec rozumie polski.

Przechowywanie kopii dokumentu pobytowego przez cały okres pracy.

Informowanie o zmianach — część podstaw zatrudnienia wymaga powiadomienia urzędu o zakończeniu pracy albo o jej niepodjęciu w określonym terminie.

Co grozi za pomyłkę

Nielegalne powierzenie wykonywania pracy jest wykroczeniem zagrożonym grzywną, a w poważniejszych przypadkach konsekwencje idą dalej — włącznie z ograniczeniami w zatrudnianiu cudzoziemców w przyszłości.

Rzecz, którą warto rozumieć: odpowiedzialność ponosi pracodawca również wtedy, gdy działał w dobrej wierze, ale nie sprawdził dokumentów. „Powiedział, że ma kartę pobytu” nie jest obroną — obroną jest kopia dokumentu w aktach.

Osobno: przy nielegalnej pracy dochodzi zwykle zaległość składkowa i podatkowa, bo takie zatrudnienie najczęściej nie jest zgłoszone.

Strona kadrowa i podatkowa

Po załatwieniu legalności zatrudnienie wygląda jak każde inne, z trzema różnicami:

Rezydencja podatkowa. Decyduje o tym, czy opodatkowujesz całość dochodów, czy tylko te osiągnięte w Polsce. Zależy od miejsca zamieszkania i okresu pobytu, a nie od obywatelstwa. Przy pierwszym roku pracy w Polsce warto to ustalić świadomie, bo wpływa na zaliczki i na PIT-11.

Umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania — mogą zmieniać zasady przy części dochodów.

PPK. Cudzoziemiec zatrudniony w Polsce podlega tym samym zasadom co pozostali pracownicy — opisaliśmy je przy PPK.

Poza tym: lista płac, składki, dokumentacja pracownicza i PIT-11 jak zawsze. Opisaliśmy ten proces przy liście płac.

Czego nie robić

Nie przyjmować skanu zamiast oryginału przy pierwszym sprawdzeniu.

Nie zakładać, że karta pobytu załatwia wszystko — liczy się, na jakiej podstawie ją wydano.

Nie zmieniać warunków pracy bez sprawdzenia dokumentu — awans bywa naruszeniem.

Nie polegać na kategorii z pamięci („studenci nie potrzebują zezwolenia”) — zwolnienia mają warunki i te warunki się zmieniają.

Nie odkładać przedłużenia dokumentów na ostatni tydzień.

Przepisy o zatrudnianiu cudzoziemców są jednym z najszybciej zmieniających się obszarów prawa pracy i ten tekst opisuje konstrukcję, a nie aktualny stan każdego szczegółu. Przy konkretnym zatrudnieniu podstawę sprawdza się na dzień zatrudnienia — i to jest jedyna bezpieczna droga.

Zlecenie i B2B z cudzoziemcem

Legalność pracy nie zależy od rodzaju umowy — wymóg podstawy do pracy dotyczy także umowy zlecenia i umowy o dzieło.

Co się zmienia przy zleceniu:

  • oświadczenie o powierzeniu pracy i część zezwoleń obejmują również pracę na podstawie umów cywilnoprawnych, ale dokument musi odpowiadać rzeczywistej formie współpracy,
  • wynagrodzenie nie może być niższe niż wskazane w zezwoleniu lub oświadczeniu,
  • obowiązki składkowe wynikają z zasad ogólnych dla zleceń i ze statusu ubezpieczeniowego cudzoziemca.

Przy współpracy B2B z cudzoziemcem, który prowadzi w Polsce własną działalność, sytuacja jest inna: on sam odpowiada za legalność swojego pobytu i za prawo do prowadzenia działalności, a Ty zawierasz zwykłą umowę między przedsiębiorcami. Warto jednak pamiętać, że prowadzenie działalności gospodarczej przez cudzoziemca też wymaga odpowiedniego tytułu — nie każdy tytuł pobytowy na to pozwala.

Jedno zdanie o tym, co zmienia się najczęściej

Przepisy o zatrudnianiu cudzoziemców zmieniają się szybciej niż większość prawa pracy — zmieniają się listy zwolnień, procedury, terminy i same rodzaje dokumentów. Dlatego jedyna bezpieczna praktyka to sprawdzanie podstawy na dzień zatrudnienia, a nie opieranie się na tym, jak było przy poprzednim pracowniku. Ten tekst opisuje konstrukcję i obowiązki pracodawcy, nie aktualny stan każdego szczegółu.

W skrócie

  • pobyt i praca to dwie osobne podstawy — trzeba sprawdzić obie,
  • kopię dokumentu pobytowego przechowuje się przez cały okres pracy; jej brak jest samodzielnym naruszeniem,
  • umowa na piśmie plus tłumaczenie przed podpisaniem na język zrozumiały dla cudzoziemca,
  • zezwolenie wiąże warunki — pracodawca, stanowisko, minimalne wynagrodzenie; zmiana wymaga nowego dokumentu,
  • dwa terminy do pilnowania: ważność pobytu i ważność podstawy do pracy; przypomnienie na 60 dni wcześniej,
  • odpowiada pracodawca, także działający w dobrej wierze, który nie sprawdził dokumentów,
  • rezydencja podatkowa zależy od miejsca zamieszkania i okresu pobytu, nie od obywatelstwa.

W M&B prowadzimy kadry i płace razem z księgowością, więc zgłoszenia, lista płac i terminy dokumentów stoją w jednym miejscu — a nie w arkuszu, o którym ktoś musi pamiętać. Przy wątpliwościach co do podstawy zatrudnienia i rezydencji podatkowej sprawę prowadzi doradca podatkowy, a umowę można przejrzeć z obsługą prawną przed podpisaniem.